“Ιφιγένεια”, η ευριπίδεια τραγωδία από τον πολωνό σκηνοθέτη Στανιέφσκι στην Αθήνα

Ιφιγένεια, ανοιχτή σε ερμηνείες

Της ΙΩΑΝΝΑΣ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ

Ο Πολωνός δάσκαλος-σκηνοθέτης Βλοτζιμιέρζ  Στανιέφσκι και η φημισμένη ομάδα του Γκαρτζενίτσε έρχονται στην Αθήνα με μια «Ιφιγένεια» της κρίσης.

Η παράσταση αποτελεί έμπρακτη εφαρμογή του «οικολογικού θεάτρου», που εισηγήθηκε ο Πολωνός Βλοτζιμιέρζ Στανιέφκσι από το 1977. Καθ’ οδόν προς την Ελλάδα μάς απέστειλε μαχητικό χαιρετισμό: «Μην αφήσετε τους Τρώες να εκδικηθούν για τη νίκη σας». Δεν μας εξήγησε όμως τον τρόπο.
Η «Ιφιγένεια εν Τ…», τίτλος ανοιχτός, τον οποίο θέλει να επεξεργαστούν οι θεατές του και μια παράσταση αποτέλεσμα της 15χρονης ενασχόλησής του με το αρχαίο ευριπίδειο δράμα, παρουσιάστηκε στις 17 και 18 Οκτωβρίου στο Ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης».
Το μεγάλο δέλεαρ δεν είναι ότι θα ξαναδούμε ακόμη μία Ιφιγένεια από Πολωνούς. Άλλωστε η γλώσσα της δεν είναι αποκλειστικά τα πολωνικά. Αλλά και τα αγγλικά και τα αρχαία ελληνικά.
Η παράσταση αποτελεί την έμπρακτη «εφαρμογή» του περίφημου «οικολογικού θεάτρου», που, όπως υπερηφανεύεται ο αυθάδης μαθητής του Γκροτόφσκι, εισηγήθηκε πρώτος και μόνος ήδη απ’ το ’77, «πολύ προτού εμφανιστεί η μόδα της οικολογίας, επιστέγασμα της οποίας ήταν και το Νόμπελ στον Αλ Γκορ».
(Ελευθεροτυπία, 17/10/2011)

«Θέατρο στα γονίδια»
Αφοριστικός με το θεατρικό status quo και τα θεατρικά ήθη, ο Στανιέφσκι ακολουθεί, σε πείσμα των θεατρικών διαμορφούμενων τάσεων, το δικό του δρόμο. «Τα πρώτα χρόνια ήθελα να είμαι σαν τον Θέσπη πριν από τη μεγάλη είσοδό του στην Αθήνα. Να κάνω παραστάσεις για τους δικούς μου… Ικαριώτες, χωρικούς στα χωριά που μπορεί να μην έχουν την εκλέπτυνση και την παιδεία του Σόλωνα, αλλά το θέατρο είναι στα γονίδιά τους». Με ποιον τρόπο; «Μέσα από την κίνηση, τη μουσική και την οργανική σύνδεσή τους με τη φύση». Βασικά συστατικά και του «οικολογικού θεάτρου» του, που τοποθετείται στην τροχιά της μετα-γκροτοφσκικής θεατρικής παράδοσης.
Για χρόνια ο Στανιέφσκι περιπλανήθηκε με την ομάδα του σε «ξεχασμένα χωριουδάκια», χωρίς ηλεκτρισμό, τρεχούμενο νερό ή επικοινωνία με τον υπόλοιπο έξω κόσμο. «Από πίσω μας σέρνονταν οι σοφιστικέ Σόλωνες από την πόλη. Αυτό ήταν το “νέο φυσικό περιβάλλον” μου», προσθέτει. Απ’ αυτό το περιβάλλον άντλησε τις παγανιστικές και ορθόδοξες τελετουργίες, αλλά και τις τσιγγάνικες παραδόσεις, «προίκα» των παραστάσεών του, που εξελίσσονταν συχνά στο ύπαιθρο σε λαϊκά γλέντια. «Αντλώ υλικό από πολλές παραδόσεις, στο βαθμό που συναντώνται με τη δική μου», υποστηρίζει ο Στανιέφσκι. Κομματάκι δύσκολο να προσδιορίσεις την εθνική ταυτότητα της δικής του παράδοσης, όταν «τα γονίδιά μου είναι λίγο πολωνικά, λίγο γερμανικά, λίγο εβραϊκά, λίγο ουκρανικά, ακόμη και λίγο καυκασιανά».
Τον τελευταίο χρόνο ξανάρχισε τις εξόδους του στη φύση δημιουργώντας το «Θέατρο των περιπλανώμενων», στο οποίο συμμετέχουν κυρίως νέες πολωνικές θεατρικές ομάδες.
Η αρχαία τραγωδία, μέσα από την εθνομουσικολογική έρευνά του και τους κώδικες του οικολογικού θεάτρου, αποδείχτηκε πρόσφορο πεδίο μελέτης. Ομως, πώς εξηγείται το πάθος του για τον Ευριπίδη, που είναι ο μοναδικός τραγικός στον οποίο έχει αφιερωθεί με την ομάδα του; «Δεν τον αποκαλούν μοντέρνο τυχαία τον Ευριπίδη. Ο λυρισμός του είναι καταιγιστικός. Αλλά πάνω απ’ όλα είναι ένας φιλόσοφος της σκηνής», λέει ο σκηνοθέτης, που απέφυγε ο Χορός στην «Ιφιγένειά» του να βρίσκεται σε μια σταθερή κατάσταση. «Είναι σαν ρευστό που μετουσιώνεται σε αέρα και ξανάρχεται στη ρευστή, υγρή μορφή του». Οι πρωταγωνιστές μπαινοβγαίνουν από τους ρόλους στον Χορό.
Στα στενά όρια της ομάδας του ο Στανιέφσκι, ο μαθητής τον οποίο, σύμφωνα με το τελευταίο βιβλίο του Λούντβιχ Φλάσεν, ο Γκροτόφσκι σκόπευε να ορίσει διάδοχό του, είναι ικανοποιημένος. Ενα βήμα έξω από αυτά δυσανασχετεί. «Το θέατρο σήμερα κυριαρχείται από διοικητικούς και λογιστές», υποστηρίζει. «Είναι συσκευασμένο σαν κιμάς μέσα σε κονσέρβα. Ολοι όσοι εμπεριέχονται μέσα σ’ αυτή, σκηνοθέτες, ηθοποιοί, παραγωγοί, θεατές και κριτικοί, γνωρίζουν το πόστο τους, σαν ρέγκες στο βαρέλι, και παίζουν με άνεση μεταξύ τους το παιχνίδι της υποκρισίας». Σε απόλυτη αντιδιαστολή, ο ίδιος προτείνει «ένα θέατρο-ωμό κρέας, χωρίς συντηρητικά, ούτε κονσέρβες».
Η παράσταση της «Ιφιγένειας εν Τ…» διαπραγματεύεται, όπως λέτε, την ευρωπαϊκή κρίση, αλλά με ποιον τρόπο;
«Διαπραγματεύεται το φόβο. Η κρίση που ζούμε ένα σκοπό υπηρετεί: εκφοβίζει τον κόσμο. Ο φόβος είναι η ουσία της αρχαίας τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Ο φόβος κατασκευάζεται και στο εργοστάσιο των δικών μου παραστάσεων. Ακόμη και οι πολιτικοί αλλά και τα μέσα ενημέρωσης μας πετάνε σαν θήραμα στον πανικό. Γεννήθηκα στην Πολωνία εν όσω ο Στάλιν ζούσε ακόμα. Από την κούνια μου ενστάλαζαν το φόβο. Αυτό συνεχίστηκε όταν οι κομμουνιστές πυροβολούσαν τους διαδηλωτές, όταν διακήρυσσαν έναν πυρηνικό Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν καταλυόταν ο κομμουνισμός, ακόμη και τα τελευταία 20 χρόνια δημοκρατίας στην Πολωνία που μας εκφόβιζαν ότι η χώρα θα καταρρεύσει. Ο φόβος υπάρχει δυστυχώς παντού». **